رصدخانه چیست ؟

درک پدیده‌های آسمانی، بخشی از تلاش سیری ناپذیر انسان در راه درک و شناخت نظم حاکم بر تمام طبیعت بوده و هست؛ چراکه شرایط کیهانی و اقلیمی همواره بر زندگی او موثر بودند و برای استیلا بر آن علم اخترشناسی به عنوان شاخه‌ای از علوم پیگیری شد. بر این اساس ستاره شناسی یکی از قدیمی‌ترین علوم است و اولین انسان‌ها به این موضوع توجه کردند که اجرام آسمانی به شکل دایره‌ای حرکت می‌کنند یا الگوهایی را در حرکتشان تکرار می‌کنند. ستاره شناسان باستان عقیده داشتند که خورشید و سیارات، به دور زمین می‌گردند؛ اما در سال 1543 یک ستاره شناس لهستانی به نام «نیکلا کپرنیک» گفت که زمین و سیارات دیگر به دور خورشید می‌گردند. ستاره شناسان در گذشته تنها درباره اشیایی که می‌توانستند با چشم غیر مسلح یا با تلسکوپ‌های ساده ببینند، چیزهایی را درک می‌کردند. امروزه ستاره شناسان آلات و ابزار زیادی را مورد استفاده قرار می‌دهند تا جهان را مطالعه کنند. تلسکوپ‌های عظیم تصاویری از اشیای فضایی در اختیار فضانوردان می‌گذارند. این تلسکوپ‌ها به ستاره شناسان کمک می‌کنند تا درباره اشیایی که نسبتا به زمین نزدیک هستند مثل خورشید، سیارات و ستاره‌های دنباله‌دار مطالعه کنند. برای آموختن درباره اشیایی که دورتر هستند، از تلسکوپ‌های رادیویی و انرژی ساطع شده از اشیای فضایی بهره می‌گیرند. رایانه‌ها نیز به ستاره شناسان کمک می‌کنند تا به اطلاعاتی که از همه این ابزار می‌گیرند، دست پیدا کنند. این ابزارها در سازه‌هایی به نام رصدخانه‌ها به محققان عرضه می‌شود تا آنها دانشی را به دانش قبلی اخترشناسی اضافه کنند. در گذشته رصدخانه‌ها با ابزارهای ابتدایی ستاره‌شناسی بودند، ولی رصدخانه‌های امروزی به تلسکوپ‌های بزرگ نوری یا رادیویی مجهز هستند که در اتاق‌های گردنده نصب شده‌اند. رصدخانه مکانی است که تلسکوپ و دیگر تجهیزات نجومی را در آن قرار می دهند. ستاره شناسان اکثر مطالعات علمی و عملی خود را از طریق رصدخانه‌ها انجام می‌دهند. بنای رصدخانه یکی از مهمترین امکانات خاص برای مطاعات علمی اخترشناسان به حساب می آید، زیرا تلسکوپ ها باید دور از آلودگی نوری شهرها و در مناطق تاریک مستقر شوند تا نور ضعیف ستارگان تحت شعاع قرار نگیرد. رصدخانه‌های مهم بر فراز کوه های مرتفع بنا می‌شوند تا از مزاحمت ابرها به دور بوده و روشنایی شهرها و مناطق اطراف آن نیز به حداقل برسد. گاهی اختر شناسان برای رسیدن به تلسکوپ های خود، هزاران کیلومتر راه طی می‌کنند تا بر فراز قله های بلند نظاره گر اعماق آسمان باشند.

رصدخانه

گام‌های اولیه دانشمندان اسلام در مسیر آسمان


اولین رصدخانه‌ای که محققان جهان اسلام در آن به فعالیت پرداختند، در حدود سال ۲۱۲ هـ. ق (۸۲۸ م) در بغداد بنا شد و دو اخترشناس برجسته به نام‌های «فضل بن نوبخت اهوازی» و «محمد بن موسی خوارزمی» بر آن ریاست داشتند. پس از این رصدخانه، رصدخانه‌های دیگری در سرزمین‌های اسلامی ساخته شد که هریک با نام اخترشناس برجسته‌ای همراه ‌است. رصدخانه «بتانی» در «رقه» و رصدخانه «عبدالرحمان صوفی» در شیراز از جمله این رصدخانه‌ها است. پس از سده چهارم، رصدخانه‌ها با نام امیران ارتباط پیدا کردند، مانند رصدخانه «علاءالدوله» در همدان، که برای «بوعلی‌سینا» بنا کرد. کمتر از یک سده بعد نیز ملکشاه سلجوقی، رصدخانه بزرگی را بنا نهاد که بزرگانی مانند «عمر خیام نیشابوری» در آن‌ فعالیت داشتند و گاهشماری جلالی، به عنوان دقیق‌ترین تقویم جهان را طرح‌ریزی کردند. پیشرفت رصدخانه‌ها با بنیان‌گذاری رصدخانه «مراغه» به اوج خود رسید. بنای این رصدخانه در سال ۶۵۷ هجری(۱۲۶۱ میلادی) به سفارش «خواجه نصیرالدین طوسی» و به فرمان «هولاکو»، نوه چنگیزخان مغول، آغاز شد. «هولاکو» برای نگهداری این سازمان پژوهشی موقوفه‌های ویژه‌ای در نظر گرفت. کتابخانه‌ای شامل ۴۰۰ هزار جلد کتاب و ابزارهای اخترشناسی از جمله ذات‌الربع دیواری به شعاع ۴۳۰ سانتی‌متر، کره‌های حلقه‌دار (ذات‌الحلق)، حلقه انقلابی، حلقه اعتدالی و حلقه سموت نیز فراهم شد، ضمن آنکه در این رصدخانه کتاب «زیج ایلخانی» (از آثار خواجه نصیرالدین طوسی در حوزه ستاره‌شناسی) در سال ۶۷۰ هجری (۱۲۷۶ میلادی) تدوین شد. رصدخانه «مراغه» فقط مخصوص رصد ستارگان نبود، بلکه یک سازمان علمی گسترده بود که در آن بیشتر شاخه‌های دانش درس داده می‌شد و مشهورترین دانشمندان آن عصر، از جمله «قطب‌الدین شیرازی»، کاشف علت اصلی تشکیل رنگین کمان، در آن‌جا جمع شده بودند. علاوه بر آن چون در آن زمان ارتباط علمی چین و ایران به علت استیلای مغولان بر هر دو سرزمین برقرار شده بود، دانشمندان چینی در این مرکز فعالیت داشتند. همچنین، فیلسوف و فرهنگ‌نامه‌نویس مسیحی، «ابن‌العبری» در رصدخانه «مراغه» به درس دادن اصل‌های اقلیدوس و المجسطی بطلمیوس مشغول بود.


انتقال علم به غرب


وج شکوفایی رصدخانه‌ها در سده نهم هجری مشاهده می‌شود، یعنی زمانی که «الغ‌بیگ» نوه تیمور لنگ، رصدخانه خود را در سمرقند بنا کرد. محققان تاسیس این رصدخانه‌ و بعد از آن رصدخانه استانبول را حلقه انتقال این علم به غرب می‌دانند. «الغ بیگ» که خود اخترشناس بود، بهترین ریاضی‌دانان زمان همچون «غیاث‌الدین جمشید کاشانی» را در رصدخانه خود، که پیشرفته‌ترین ابزارهای پژوهشی آن زمان از جمله قوسی از نصف‌النهار به ارتفاع ۵۰ متر را داشت، گردهم آورد. این بنا به صورت مدور دو طبقه‌ای به قطر ۴۸ متری است که محورهای میانی آن دقیقا با چهار جهت اصلی جغرافیایی روی نصف‌النهار سمرقند تطبیق می‌کند. تالارهای کار در طبقه همکف و زاویه‌یاب فخری برای رصد خورشید و ماه روی محور شمال-جنوب قرار داشت.


اولین‌ گام‌های محققان ایرانی که بی سرانجام ماند


اولین رصدخانه‌های مدرن کشور به همت دانشمندان و اساتید دانشگاه تهران راه‌اندازی شد. دکتر «آلینوش طریان» از شاگردان «پروفسور حسابی»، عضو سابق هیات علمی و استاد بازنشسته گروه فیزیک فضا و رئیس سابق بخش فیزیک خورشیدی مؤسسه ژئوفیزیک از جمله این افراد است که پایه‌گذار نخستین رصدخانه فیزیک خورشیدی در کشور بوده است. وی برای نخستین بار درس‌های فیزیک خورشیدی و اختر فیزیک را ارائه داد و ادامه فعالیت‌های وی منجر به ارائه نخستین تلسکوپ خورشیدی در کشور شد. این رصدخانه به دلیل قرارگیری در طرح توسعه شهر امروزه نابود شده است. رصدخانه خورشیدی مرکز ژئوفیزیک دانشگاه تهران در انتهای خیابان کارگر شمالی و در جوار مرکز انـرژی اتمـی ایـران قـرار داشت و متعلـق بـه دانشـگاه تهران بوده است. در این مرکز یک تلسکوپ 15 سانتی‌متری ویژه رصد خورشید قرار داشت که مجهز به فیلترهای Ha و Hb بوده که توسط آن محققان می‌توانستند علاوه بر لکه‌های خورشیدی، فوران‌های سطح خورشـید را مشـاهده کرده و مورد بررسی و تحلیل قرار دهند.

منبع : خبرگزاری ایسنا


___________________

مطالب خواندنی :

رصدخانه های مهم ایران

رصدخانه های بزرگ جهان

رصدخانه های باستانی

تماس با رصدخانه پارسی

Image Image Image Image Image Image Image Image

رصدخانه پارسی اوقات خوشی را برای شما آرزومند است. شما می توانید از طریق راه های ارتباطی زیر با ما در تماس باشید